(’n Semi-akademiese ondersoek na voëls, vellies en vermaaklikheidsbedrywe)

 

Deur Charl Cilliers van Tonder

Daar bestaan sekere name in die Afrikaanse kultuur wat nie bloot name is nie, maar gebeurtenisse. Name wat soos goedkoop parfuum in die lug bly hang lank nadat die persoon reeds die vertrek verlaat het. Name wat terselfdertyd ’n giggel, ’n gerol van die oë en ’n hofbevel kan ontlok. “Soekie Vogel” is so ’n naam.

Dis die soort naam wat jy die eerste keer hoor en onmiddellik dink: Nee man, dit kan tog nie ’n regte mens wees nie. Dit klink soos iemand wat op ’n Woensdagmiddag drie glase sauvignon blanc gedrink het by ’n wynplaas naby Stellenbosch en toe besluit het om ’n pseudoniem uit te dink vir haar podcast oor ryk mense se buite-egtelike verhoudings.

En tog – soos alle goeie satire – werk die naam juis omdat dit té perfek is. Dit bestaan in daardie gevaarlike ruimte tussen absurdisme en geloofwaardigheid. Dis oordrewe genoeg om snaaks te wees, maar realisties genoeg dat jy sweer jy hét al ’n Soekie Vogel by ’n kunstefees of boekbekendstelling ontmoet.

Want uiteindelik is “Soekie Vogel” nie net ’n naam nie. Dis ’n kulturele toestand.

Die tragiese lot van die Afrikaanse dubbelbetekenis

Afrikaans het ongelukkig nog nooit geleer om homself te gedra wanneer die woord “voël” in ’n gesprek opduik nie. Die taal verloor onmiddellik alle selfrespek. Doktors in die filosofie verander in graad-vyf-seuns. Dominees ontwikkel skielik ’n hoesbui. Ouderlinge begin water drink met die intensiteit van mense wat probeer voorgee hulle verstaan nie die grap nie.

Dis dus byna onmoontlik om die naam “Soekie Vogel” te hoor sonder dat minstens 33% persent van die bevolking onmiddellik dink: “Soek jy vir voël?”

En natuurlik weet die skrywer dit.

Dis die genie van die naam. Die naam is nie onbewustelik snaaks nie. Dis strategies snaaks. Dis die literêre ekwivalent van iemand wat doelbewus stadig deur Woolworths stap sodat almal haar serp kan sien.

Maar om “Soekie Vogel” bloot te reduseer tot ’n seksuele woordspeling sou wees soos om te sê die Mona Lisa is eintlik net ’n vrou wat glimlag. Daar is lae hier. Daar is argitektuur. Daar is emosionele infrastruktuur.

Soekie as ’n werkwoord

Die woord “Soekie” impliseer ’n voortdurende toestand van verlange. ’n Rusteloosheid. ’n Ewige honger. Dis nie ’n naam van iemand wat ooit rustig op ’n stoep gaan sit en tevrede gaan wees met haar lewe nie.

Nee. Soekie is altyd op pad êrens heen.

Sy soek:

– ’n storie,

– ’n geheim,

– ’n geliefde,

– ’n opvolgskandaal,

– ’n nuwe wynplaas,

– ’n beter man,

– ’n ryker man,

– ’n meer toksiese man, of

– ten minste iemand met ’n swembad en emosionele probleme.

Die naam impliseer beweging. Migrasie. Sosiale nomadisme.

Daar is iets byna roofdieragtig daaraan. Soekie dwaal deur die elite-samelewing soos ’n antropoloog met duur sonbrille en uitstekende skinderbronne.

Sy beweeg tussen:

– boekbekendstellings,

– gala-dinees,

– kunsteveilings,

– fondsinsamelings,

– boutique-hotelle, en

– daardie ontsettend spesifieke soort Stellenbosch-braai waar iemand altyd begin praat oor “die spirituele betekenis van olyfolie”.

En oral waar sy gaan, luister sy.

Want dis die geheim van die hoë samelewing: ryk mense fluister nooit. Hulle kondig hul skandes aan soos wynproe-notas.

Vogel: Die Europese illusie

Dan kom ons by “Vogel”. Nie “Voël” nie. Vogel.

Skielik beweeg ons uit die wêreld van bakkies en boerewors na die wêreld van:

– galery-openings,

– minimalistiese meubels,

– handgemaakte olyfseep, en

– mense wat hul kinders name gee soos “Sebastiaan-Wolf”.

“Vogel” klink nie plaaslik nie. Dit klink ingevoer. Dit klink soos iemand wat vir jou gaan verduidelik waarom die wyn “minerale note” het terwyl jy eintlik net dors is.

Die naam dra daardie baie spesifieke soort pseudo-Europese prestige wat sekere dele van die Afrikaanse middel- en hoërklas absoluut aanbid.

Want die Afrikaner het ’n ingewikkelde verhouding met Europese identiteit. Aan die een kant wil hy graag plaaslik wees. Aan die ander kant wil hy ook hê sy gaste moet weet hy het al minstens een keer in Amsterdam fiets gery.

“Vogel” suggereer dus:

– ou geld,

– kulturele kapitaal,

– kunstigheid, en

– daardie subtiele arrogansie van mense wat dink ’n charcuteriebord is ’n persoonlikheid.

Die papegaai as metafoor vir skinder

Een van die slimste elemente in die hele persona is die papegaai.

Want wat doen ’n papegaai?

Hy luister.

Hy onthou.

Hy herhaal.

Met ander woorde: dis basies ’n joernalis met vere.

Die papegaai is waarskynlik die perfekte simbool vir moderne skinderkultuur. Nie omdat hy oorspronklike idees het nie, maar omdat hy ander mense se geheime met entoesiasme teruggooi in die samelewing in.

En dis uiteindelik wat skinder is: die sosiale herwinning van privaat inligting.

Soekie se papegaai word amper ’n literêre gewete. ’n Klein geveerde hofstenograaf wat alles hoor:

– wie saam met wie huis toe gegaan het,

– wie by rehab was,

– wie bankrot is,

– wie hul gesig laat “verfris” het, en

– wie nou skielik “spiritueel genees” nadat hulle op heterdaad betrap is.

Die voël as waarnemer

Daar is egter nog ’n vlak.

’n Voël kyk af.

Van bo af lyk die samelewing kleiner, eenvoudiger en baie snaakser. Die voëlperspektief gee afstand. Ironie. Oorsig.

En dalk is dit die eintlike betekenis van “Vogel”:

nie seksuele innuendo nie,

maar observasie.

Soekie word dus ’n soort sosiale aasvoël én arend terselfdertyd:

hoog genoeg om alles te sien,

maar laag genoeg om op drama toe te slaan.

Sy sweef oor die wynlande, oor Sandton-penthouses, oor kusdorpe vol afgetrede advertensiebase en mense wat “tussen projekte” is.

En oral sien sy dieselfde ding: mense wat desperaat probeer belangrik lyk.

Die kabaret-ritme van die naam

Sê die naam hardop: “Soe-kie Vo-gel.”

Dis musikaal. Dis teatraal. Dis amper ’n verhoognaam.

Dit klink soos iemand wat:

– in 1998 ’n jazz-cabaret by die KKNK gehad het,

– eenkeer met ’n digter uitgegaan het, en

– steeds rook as sy wyn drink “vir die estetika”.

Die naam het ritme. En ritme is belangrik in satire. Want goeie satire moet dans tussen geloofwaardigheid en absurditeit. Dis presies wat “Soekie Vogel” doen.

Die groot Afrikaanse obsessie met skinder

Geen kultuur op aarde geniet morele verontwaardiging soos die Afrikaner nie.

Ons mense adoreer skinder, mits dit:

– oor iemand anders gaan,

– met genoeg simpatie vertel word, en

– afgesluit word met: “Ag, mens moenie oordeel nie.”

Dis waarom die figuur van Soekie so goed werk.

Sy funksioneer as ’n kollektiewe skuldvrymaking. Sy sê die dinge wat almal reeds vermoed. Sy gee taal aan die geheime wat reeds by elke braai, kerkbasaar en wynfees rondswerf soos tweedehandse sigaretrook.

Die Afrikaanse samelewing leef eintlik op drie dinge:

– biltong,

– onderdrukte emosies, en

– inligting oor wie saam met wie slaap.

Die illusie van hoë samelewing

Wat Soekie se wêreld besonders maak, is dat dit nie eintlik oor die elite gaan nie. Dis oor mense wat desperaat probeer voorkom asof hulle elite is.

Dis ’n wêreld van:

– ingevoerde kerse,

– emosionele bankrotskap,

– R45 000-handtasse, en

– huwelike wat deur gin en passiewe aggressie aanmekaar gehou word.

Die satire lê daarin dat almal in hierdie wêreld voortdurend perform.

Die digter perform intelligensie.

Die sakeman perform sukses.

Die dominee perform moraliteit.

Die beïnvloeder perform geluk.

Maar Soekie perform iets baie gevaarliker: eerlikheid. Of ten minste die illusie daarvan.

Die roofdier met lipstiffie

Dis miskien die slimste aspek van die persona. Soekie klink aanvanklik ondeund en speels. Maar eintlik is sy gevaarlik. Want mense vertrou mense wat snaaks is.

Dis hoekom die hofnar histories altyd meer geweet het as die koning se raadgewers.

Humor laat mense se skanse sak. En dis presies wanneer die skanse sak dat mense hulself verklap.

Soekie word dus ’n soort sosiale jagter:

– gewapen met glimlagte,

– wyn,

– waarneming, en

– uitstekende luistervaardighede.

Slot: Die ware genie van Soekie Vogel

Die grootste sukses van Soekie Vogel is dat die naam tegelykertyd:

– belaglik,

– intelligent,

– kamp,

– seksueel,

– literêr,

– volks,

– elitisties,

– komies, en

– effens tragies voel.

Dis nie maklik om dit reg te kry nie.

Die naam werk omdat dit die moderne Afrikaanse kultuur self weerspieël:

– half konserwatief,

– half losbandig,

– half Europees,

– half plaaslik,

– obsessief oor status,

– maar ook obsessief daaroor om voor te gee status maak nie saak nie.

En dalk is dit die uiteindelike grap: dat almal lag vir Soekie Vogel se naam terwyl hulle heimlik hoop sy skryf nooit oor húlle nie.

Soekie reageer:

Sjoe, Charl, ek is stomgeslaan deur al jou insigte en ingewings! Self het ek nog nooit so aan al hierdie dinge gedink nie, dus open jou woorde nuwe horisonne vir my. Ek moet die woorde vir my reaksie nou mooi kies, want jy is duidelik baie slimmer as ek! Eintlik voel dit of ek nie woorde het nie.

Eerstens moet ek bieg: Soekie Vogel is nie heeltemal my regte naam nie. My doopnaam is Susan Vogelsang. My ma het my egter altyd Soekie genoem, en dit het vir my mooier geklink as die Susan wat my maatjies my genoem het. Toe ek begin skryf het, het ek gedink Susan Vogelsang klink te veel na die naam van ’n skrywer van hygromans. Susan was ook die naam van my lewensoriëntering-juffrou op hoërskool, en ek het haar geháát.

Soekie Vogelsang het vir my ook nie lekker op die tong en oor gelê nie. Toe verander ek die Vogelsang na Vogel ter wille van die ritme. Vir my klink Soekie Vogel beter as Susan Vogelsang.

My papegaai sal baie beïndruk wees met jou insigte oor hom, maar ek gaan hom dit nie vertel nie, want dan gaan hy my weer mal maak. Sy naam is Pik en ek het hom as ‘n geskenk gekry van my vriend Malletjie Malan. Ek plaas vir julle ‘n foto van ons tweetjies by hierdie blog.

En net vir die rekord: Ek rook nie.